Στην ταινία του Stanley Kubrick “2001: A Space Odyssey”, συστήνεται στο ευρύ κοινό ένα νέο είδος πρωταγωνιστή, ο Χαλ. Πρόκειται για τον HAL 9000, έναν υπερυπολογιστή με ανθρώπινη νοημοσύνη και ικανότητες που περιλαμβάνουν την ομιλία, τη σκέψη και τον ταυτόχρονο χειρισμό του διαστημόπλοιου μέσω του οποίου στην ταινία πραγματοποιείται το ταξίδι προς τον πλανήτη Δία. Η ταινία κυκλοφόρησε μόλις το 1968, ωστόσο εντυπωσίασε, όχι μόνο με τα ειδικά εφέ που χρησιμοποιήθηκαν στα γυρίσματά της, αλλά και με την πρωτοποριακή της σκέψη για την επιστημονική φαντασία και την τολμηρή προσέγγισή της στα θέματα της τεχνητής νοημοσύνης και της εξωγήινης ζωής. Ο Χαλ ενσαρκώνει την επιστήμη, με τις μεγαλύτερες δυνατότητες και τις πιο σκοτεινές πλευρές της. Το κοινό μπορεί να εντοπίσει στο “πρόσωπο” του Χαλ τις πιο εντυπωσιακές καινοτομίες της τεχνολογίας και τους ορίζοντες που αυτή διευρύνει, αλλά και τις πιθανές “παρενέργειές” της, τις πιο δυσοίωνες προβλέψεις για τη χρήση της και τα ζητήματα ηθικής που προκύπτουν από ορισμένες εφαρμογές της.

Ο Χαλ, λοιπόν, είναι η προσωποποίηση του ερωτήματος που έχει απασχολήσει κατά καιρούς ένα μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας: μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη (Artificial Intelligence – AI) να ξεπεράσει την ανθρώπινη σκέψη σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αυτονομηθεί και να αποβεί μοιραία για τους δημιουργούς της; Την ουσία του ερωτήματος θα μπορούσαμε να περικλείσουμε σε μία λέξη: “Superintelligence”. Πρόκειται για την “έκρηξη νοημοσύνης” (“Intelligence Explosion”), σύμφωνα με τον I. J. Good, ένα θεωρητικό σενάριο με φιλοσοφικές προεκτάσεις, κατά το οποίο ο φορέας της τεχνητής νοημοσύνης γίνεται αρκετά “νοήμων” ώστε να αναπαράγει περισσότερο “έξυπνους” φορείς τεχνητής νοημοσύνης, με τη διαδικασία να συνεχίζεται σε έναν ανατροφοδοτούμενο κύκλο [1]. Συγκρίνοντας την ανθρώπινη νοημοσύνη με την τεχνητή, προκύπτει ένα νέο είδος υπερ-ευφυίας, η “weak superintelligence” σύμφωνα με τον Vinge, δηλαδή ένας νους που σκέφτεται όπως ο ανθρώπινος, αλλά με πολύ ταχύτερους ρυθμούς, με δεδομένα, ήδη πριν από το 2000, να δείχνουν ότι ο σχεδιασμός ενός τέτοιου “μυαλού” μπορεί να επιτευχθεί και να πετύχει ταχύτητα διεργασιών εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη της ανθρώπινης υπολογιστικής ικανότητας [1].

Το σενάριο των “ανεξέλεγκτων ρομπότ που καταλαμβάνουν τον κόσμο” βρίσκει κατά καιρούς απήχηση στο κοινό με μορφή βιβλίων, ταινιών, θεωριών συνωμοσίας. Ωστόσο, η καρικατουρίστικη αυτή απεικόνιση δεν μπορεί παρά να είναι ανακριβής, ή τουλάχιστον να περιέχει μόνο ψήγματα αλήθειας. Το δημιούργημα της τεχνολογίας παραμένει πάντα ανθρώπινο στον πυρήνα του, ακόμη και αν ξεπερνάει τις ανθρώπινες δυνατότητες. Ο χειρισμός του είναι ως επί το πλείστον ανθρώπινος και άρα η λειτουργία του διέπεται από συγκεκριμένο κώδικα ηθικής, ανθρώπινης κατασκευής, που αντανακλά την ηθική δεοντολογία της κοινωνίας, και του δημιουργού ειδικότερα.

Ας δούμε μία από τις τελευταίες και πιο εξελιγμένες εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης: τα Xenobots. Τα Xenobots αποτελούν μικροσκοπικά βιολογικά μηχανήματα από κύτταρα βατράχων, σχεδιασμένα από μία ομάδα επιστημόνων προερχόμενων από τους κλάδους της βιολογίας και της επιστήμης των υπολογιστών. Τα Xenobots είναι ικανά, μεταξύ άλλων, να “αυτο-επιδιορθώνονται”, να χρησιμοποιούν κάποια μορφή μνήμης, να προσανατολίζονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα και να εργάζονται σε ομάδες. Στην ουσία, πρόκειται για ρομπότ, με βιολογικά αντί για τεχνητά μέλη. Σύμφωνα με τον Josh Bongard, η ομάδα που τα δημιούργησε στοχεύει στην καθιέρωση των Xenobots ως “ζωντανών εργαλείων”, ικανών, για παράδειγμα, να καθαρίσουν τον ωκεανό από μικροπλαστικά ή να αντιμετωπίσουν τη ρύπανση του υπεδάφους [2].

Επιπλέον, τα Xenobots αναμένεται να δώσουν όχι μόνο λύσεις σε πρακτικά ζητήματα, αλλά και απαντήσεις σε κάποια από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της εξελικτικής βιολογίας. Συγκεκριμένα, μέσα από τη μελέτη της συνεργασίας τους κατά ομάδες, θα μπορούσαν να προκύψουν στοιχεία για τη δομή των πολυκύτταρων οργανισμών και για το πώς αυτοί προέκυψαν από μονοκύτταρες δομές, αποκτώντας ικανότητες αναλυτικής σκέψης και λήψης αποφάσεων [2].

Θα εξετάσουμε τώρα κάποιες θεμελιώδεις ηθικές αρχές που χρησιμοποιούνται για τον σχεδιασμό, την ανάπτυξη και τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης (όπως αυτές προτείνονται ενδεικτικά από το αυστραλιανό υπουργείο βιομηχανίας). Καταρχάς, θα πρέπει, κατά τη διάρκεια της ζωής της, η τεχνητή νοημοσύνη να εξυπηρετεί την ευημερία των ανθρώπων, της κοινωνίας και του περιβάλλοντος. Στην περίπτωση της λειτουργίας των Xenobots, αν δούμε την πρακτική εφαρμογή του ηθικού κώδικα, μπορούμε να εντοπίσουμε ότι ο σκοπός ύπαρξής τους είναι ουσιαστικά η καταπολέμηση της περιβαλλοντικής κρίσης και επομένως συμπορεύεται με την προηγούμενη αρχή. Ταυτόχρονα, θα πρέπει ο σκοπός τους αυτός να μην μεταβληθεί, δηλαδή να εγγυάται η αξιοπιστία και η ασφάλεια του συστήματος. Όσον αφορά τη λειτουργία του συστήματος ΑΙ, πρέπει να εξασφαλίζεται η διαφάνεια, η υπευθυνότητα και η ειλικρίνεια απέναντι στον εκάστοτε χρήστη, ως προς τους δημιουργούς, τις χρήσεις, τα πιθανά ατυχήματα, τις πηγές και τους τρόπους διαχείρισης δεδομένων [3].

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια δίνεται μεγάλη έμφαση και σε κάποιες ακόμη ηθικές προεκτάσεις του σχεδιασμού της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτές αφορούν περισσότερο την “δικαιοσύνη” απέναντι στα άτομα που τη χρησιμοποιούν και ωφελούνται -ή όχι- από αυτήν. Η δικαιοσύνη περιλαμβάνει την ισότητα στην πρόσβαση και την ισότητα στην εκπροσώπηση, εκφράζεται, δηλαδή, μέσω της συμπερίληψης. Το ζητούμενο είναι η τεχνητή νοημοσύνη να μην αναπαράγει στερεότυπα και διακρίσεις, αλλά να λάβει έναν αμερόληπτο ρόλο και να υποκαταστήσει τον ανθρώπινο παράγοντα, όπου εκείνος είναι προκατειλημμένος [3].

Παρατηρούμε, τελικά, τη συμμόρφωση του ηθικού κώδικα που διέπει την τεχνητή νοημοσύνη με τις επιταγές και τις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας. Έτσι, στην ταινία του Kubrick, τονίζεται η ανθρωποκεντρική λειτουργία της νοημοσύνης, με μεγαλύτερη εστίαση στην αρχή της μη βλάβης, αντανακλώντας τις ανησυχίες των ανθρώπων του 1968. Το 2021, όμως, βιώνουμε μια μετατόπιση της δεοντολογίας από την ανθρωπότητα, στον άνθρωπο ή στο άτομο. Πλέον αναγνωρίζεται ότι η ανθρωπότητα δεν είναι ενιαία, αλλά οι οντότητές της είναι διαφορετικές μεταξύ τους και συνθέτουν ένα ετερογενές σύνολο, το οποίο η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υπηρετήσει με δικαιοσύνη και τιμιότητα μόνο με πλήρη “συνείδηση” της ετερογένειας αυτής.

Μάρω Τ.

Πηγές:
[1] Bostrom, N., & Yudkowsky, E. (2014). The ethics of artificial intelligence. The Cambridge handbook of artificial intelligence, 1, 316-334.
[2] https://www.sciencedaily.com/releases/2021/03/210331143050.htm
[3]https://www.industry.gov.au/data-and-publications/building-australias-artificial-intelligence-capability/ai-ethics-framework/ai-ethics-principles